Zbiór: Zabytki okolicy

Szczyrzyc jest położony w powiecie limanowskim. W XIII w. powstał tutaj istniejący do dziś klasztor. Jego przeor Antoni Sumera opowiada o tym, jak to się stało, że biali mnisi osiedlili się akurat w dolinie rzeki Stradomki.

Posłuchaj odcinka podcastu „Historie z ekomuzeum” (20:06).

Podziemny spacer z Piotrem Chwalbą z Muzeum Żup Krakowskich w Wieliczce, w trakcie którego wspominamy twórcę Muzeum Alfonsa Długosza – wizjonera z pasją, społecznika, malarza, doskonałego fotografa. To dzięki jego zaangażowaniu uratowano wiele bezcennych zabytków.

Posłuchaj odcinka podcastu „Historie z ekomuzeum” (19:33).

Zapraszamy do Zręczyc w gminie Gdów, gdzie znajduje się Dwór Feillów, a w nim prywatne muzeum, prowadzone przez Annę i Krzysztofa Tylów. Właściciele opowiadają o pełnej zakrętów historii zabytku. Kiedyś mieszkała tu Stefania Feill, młodopolska artystka, jedna z pierwszych kobiet, które studiowały na krakowskiej ASP.

Posłuchaj odcinka podcastu „Historie z ekomuzeum” (16:45).

Dwór w Sierczy sięga czasów Lubomirskich, a więc XVII wieku. Był wielokrotnie przebudowywany przez późniejszych właścicieli, m.in. przez Przychockich i Szembeków. Mimo przekształceń zachował pierwotną formę; murowany, parterowy, nakryty czterospadowym dachem z dominującą architekturą barokowo-klasycystyczną. W 1921 roku zespół dworski przeszedł w posiadanie sióstr urszulanek z krakowskiego klasztoru, które prowadziły szkołę gotowania, prania, prasowania i szycia dla dziewcząt. Z czasem gospodarstwo zostało zamienione w PGR, a Siostrom pozostawiono ogród, park oraz dom z kaplicą, w którym do dziś funkcjonuje prowadzone przez siostry przedszkole. Kaplica została przekształcona w kościół parafialny, który stanowi centrum religijne miejscowości.

Nastrojowe miejsce, prawda? Bukowy las pięknie prezentuje się o każdej porze roku. Sto lat temu, gdy wokół nie było tylu drzew, z tego wzgórza rozciągała się piękna panorama. Zofia z Uznańskich Lipowska, która kiedyś mieszkała w znajdującym się nieopodal dworze w Hucisku, lubiła stąd spoglądać w kierunku Tatr i rodzinnych Szaflar. Walory miejsca sprawiły, że to tutaj, na terenie należącego do Lipowskich majątku, postanowiła wznieść rodzinne mauzoleum. Spoczęła w nim jako pierwsza w 1907 roku. Jako ostatni w grobowcu został pochowany baron Stefan Lipowski w 2004 roku. Na epitafiach można przeczytać imiona przedstawicieli rodu, który z Huciskiem był związany od początku XIX w. Jedno z nich poświęcono pamięci Gustava Geldern-Egmond zu Arçen, który był ojcem Izabeli Lipowskiej, fotografki i malarki – amatorki, żony Edwarda Lipowskiego (więcej o Izabeli na przystanku Dwór oraz Źródełko). Był to wysoki rangą wojskowy armii Franciszka Józefa, inżynier. W okresie, gdy ta część Polski znajdowała się w zaborze austriacko-węgierskim, służył w Twierdzy Kraków. Na uwagę zasługuje także epitafium dedykowane Arturowi Lipowskiemu, żołnierzowi Armii Krajowej.

Prosimy, uszanuj pamięć o zmarłych.

W Staniątkach znajduje się najstarszy klasztor benedyktynek w Polsce, ufundowany w XIII w. O jego 800-letniej historii, skarbach i codzienności opowiada mieszkanka tego miejsca, siostra Zacharia.

Posłuchaj odcinka podcastu „Historie z ekomuzeum” (19:00).

Znajdujesz się na terenie dawnego majątku ziemskiego w Hucisku. Rozejrzyj się dookoła – w głębi parku widać sylwetkę zabytkowego dworu z XIX w., po drodze mijałaś/eś dawne oficyny dworskie. To miejsce jest niezwykłym w Polsce przykładem ciągłości historii – przez ponad 200 lat posiadłość stanowiła własność kolejnych pokoleń jednej rodziny – baronów Lipowskich, przybyłych w XVIII w. z Moraw, którzy przetrwali tu okres II wojny światowej i uniknęli nacjonalizacji w Polsce Ludowej. To w otoczeniu ich pełnego pamiątek domu zaczęła się kolonia artystyczna w Hucisku, zapisując nazwę naszej miejscowości na kartach historii sztuki XX w.

Od 2010 r. dwór w Hucisku jest własnością rodziny Rozwadowskich, która podjęła się gruntownej rewitalizacji zabytku oraz otaczającego go parku. Gospodarze podtrzymują tradycje gościnności i angażują się w inicjatywy społeczno-kulturalne.

Dwór otacza rozległy, zrewitalizowany park. Nieopodal zachowały się oficyny dworskie: dom fornala i leśnika, dom ogrodnika, pozostałości zabudowań gospodarczych. Do dworu prowadzi piękna aleja lipowa.

Kościół wybudowany w XIV w., sześciokrotnie rozbudowywany. Do dziś zachowały się: najstarsza część kościoła z XIV w. – gotycka zakrystia, część murów kościelnych, kruchta, ołtarz z lat 1740–50, cudowny obraz Matki Bożej Gdowskiej, marmurowa chrzcielnica z XVII w., barokowa ambona oraz gotycki dzwon z 1462 roku. Według legendy kościół został ufundowany przez Władysława Warneńczyka w podzięce za uratowanie życia.

Na podstawie strony internetowej parafii w Gdowie.

Obecny kościół parafialny jest trzecią z kolei świątynią wybudowaną w tym miejscu. Pierwszy kościół, ufundowany w 1443 roku, spłonął częściowo w 1761 roku – podczas procesji Bożego Ciała od wystrzału z dworskiej broni. Z pożaru uratowano najcenniejsze zabytki, m.in. obraz NMP Wniebowziętej, który możemy podziwiać w obecnej świątyni. W 1771 roku wybudowano nowy, modrzewiowy kościół. W 1973 roku rozebrano go i przeniesiono do Mętkowa koło Chrzanowa.

Obecny, murowany kościół wznieśli sami mieszkańcy Niegowici w latach 1949–1958. Jednym z inicjatorów budowy był młody wikary Karol Wojtyła, który pracował w tej parafii w latach 1948–1949 – była to jego pierwsza parafia. W 1966 roku, już jako arcybiskup, konsekrował nową świątynię. O jego pobycie przypominają tablice na murze kościoła i na dawnej wikarówce oraz pomnik młodego wikarego przed kościołem. Co roku z Gdowa przez Marszowice do Niegowici idzie Biały Marsz – trasą, którą w 1948 roku przeszedł Karol Wojtyła, idąc do swojej pierwszej parafii.

Na podstawie stron sdm.upjp2.edu.pl (Uniwersytet Papieski Jana Pawła II) i visitmalopolska.pl oraz prac uczniów SP w Marszowicach z 2022 r.

Mogiła ziemna połączona z grobem weterana powstania styczniowego Stanisława Nałęcza-Grzesickiego, otoczona betonowym obramowaniem na planie prostokąta. Spoczywa w niej 5 żołnierzy Wojska Polskiego poległych we wrześniu 1939 r. i 8 cywilnych ofiar wkraczających oddziałów niemieckich. Na mogile znajduje się pomnik w formie ołtarza, na którym umieszczony jest zwieńczony krzyżem maltańskim postument.

Tablica na pomniku podaje inne liczby; według rejestru wojewody spoczywa tu 5 żołnierzy i 8 osób cywilnych.

Na podstawie rejestru „Groby i cmentarze wojenne w Małopolsce” (Małopolski Urząd Wojewódzki).

Kwatera wojenna żołnierzy nieznanych oraz z armii austro-węgierskiej i rosyjskiej z I wojny światowej. Kwatera na planie prostokąta, ogrodzona betonowymi słupami połączonymi parami metalowych rur. Wejście zamykane jest jednoskrzydłową furtką. Główny element kwatery to ściana pomnikowa zwieńczona kamiennym krzyżem łacińskim, pod którym umieszczony jest napis „CMENTARZ WOJENNY GDÓW / 1914 1915 / KRIEGERFRIEDHOF GDÓW”. Na cmentarzu znajdują się nagrobki w formie betonowych obramowań z lekko odchylonymi betonowymi stelami. Osiem stel zwieńczonych jest żeliwnymi krzyżami maltańskimi z datą „1915” i wieńcem laurowym, a jedna żeliwnym krzyżem lotaryńskim. Spoczywa tu 11 lub 12 żołnierzy z armii austro-węgierskiej i jeden z armii rosyjskiej.

Na podstawie rejestru „Groby i cmentarze wojenne w Małopolsce” (Małopolski Urząd Wojewódzki).

Mogiła powstańców krakowskich, dowodzonych przez pułkownika Suchorzewskiego. Gdy 26 lutego 1846 r. przybyli do Gdowa, zostali zaskoczeni przez pułk piechoty „Nugent” i pułk kawalerii „Kaiser”, wsparte zastępami chłopów. Zwłoki 154 powstańców złożono w dołach obok cmentarza. W 1896 r. na mogile usypano kopiec, a w 1906 na kopcu stanął ufundowany przez rodzinę Michała Rottermunda pomnik, ogrodzony czterema słupami połączonymi żelaznym łańcuchem. Widnieje na nim rzeźba przedstawiająca stojącą pod krzyżem kobietę, u której stóp znajduje się orzeł. Stanowi alegorię cierpiącej Polski. Na krzyżu umieszczony jest napis „BOŻE ZBAW POLSKĘ”, a na ścianach postumentu widnieją tablice z inskrypcjami. Na szczyt kopca prowadzi kamienna ścieżka.

Na podstawie rejestru „Groby i cmentarze wojenne w Małopolsce” (Małopolski Urząd Wojewódzki).

W Raciechowicach warto zobaczyć zespół dworski i drewniany kościół św. Jakuba Starszego i św. Katarzyny Aleksandryjskiej. Kościół zbudowano w 1720 r. na miejscu wcześniejszego, który spłonął. W środku są rokokowe ołtarze z 1779 r. Drewniany dwór pochodzi z 1760 r., a spichlerz w parku z 1774 r.

W XVII wieku wieś należała do znanego rodu Morsztynów, którego główne siedziby były w Pawlikowicach, Raciborsku i Koźmicach Małych – wszystkie te wsie leżą w gminie Wieliczka. Część Morsztynów była kalwinami, a nawet braćmi polskimi, czyli arianami. Mieszkańcy łączą dwór i kościół właśnie z Morsztynami.

Rozmówcy podkreślają, że z Raciechowicami związanych było wiele znanych rodów i wybitnych ludzi, o których dziś mało kto wie. Mówią: wielkie rody nie osiedlały się byle gdzie, więc musiało tu być coś, co przyciągało ludzi – krajobraz z widokiem na Beskidy, lasy, dwie rzeki, Krzyworzeka i Stradomka, i dobre warunki do życia. W gminie są dwie parafie, w Raciechowicach i w Gruszowie, obie ze starymi drewnianymi kościołami. W Gruszowie ściany kościoła pokrywa polichromia.

Podczas wycieczki do Szczyrzyca seniorzy rozwiązywali zagadki o atrybutach świętych – znakach, po których rozpoznaje się ich na obrazach i rzeźbach. Wielu osobom najbardziej utkwiły w pamięci symbole czterech ewangelistów.

Każdy z nich wiąże się z początkiem jego Ewangelii. Święty Jan ma orła, bo jego Ewangelia zaczyna się od słów „Na początku było Słowo” – myśl wznosi się wysoko, jak ptak. Święty Łukasz ma wołu, bo na początku jego Ewangelii jest mowa o ofierze w świątyni, a wół był zwierzęciem ofiarnym. Święty Marek ma lwa – jego Ewangelia zaczyna się od Jana Chrzciciela, głosu wołającego na pustyni. Święty Mateusz ma anioła.

Były też inne odkrycia: koło z kolcami to znak świętej Katarzyny, imię Weroniki wywodzi się od łacińskiego „vera ikon”, czyli „prawdziwe oblicze”, a święty Jan Kanty, profesor krakowskiej akademii, trzyma księgę i pióro, ma pelerynę z gronostajów i biret. Cystersi noszą biały habit i ciemny szkaplerz. A wirydarz – ogród otoczony krużgankami – łączy zamknięcie klasztoru z wolnością przyrody.

Opactwo cystersów w Szczyrzycu (powiat limanowski) założono w 1234 roku. Do dziś mieszka tu kilkunastu ojców, braci i kleryków. Zakonnicy prowadzą gospodarstwo rolne – hodują około stu dwudziestu krów polskiej czerwonej rasy i sprzedają mleko. Działa też nowoczesny regionalny browar, w którym warzy się kilkanaście rodzajów piwa.

W klasztornej kuchni gotuje się tradycyjnie: dużo jest własnego mięsa, mleka, serów i masła, a chleb piecze się w piecu chlebowym. Latem do Szczyrzyca przyjeżdża wielu turystów i pielgrzymów.

W muzeum klasztornym najstarszym eksponatem jest niewielka kolekcja monet z czasów Władysława Jagiełły – mają około sześciuset lat. Są też dawne rzeźby i płaskorzeźby, stare księgi liturgiczne i szaty. Z pierwszego, gotyckiego kościoła zachowało się kilka kamiennych portali z ostrołukami. A zakonnicy przyznają, że biały habit jest bardzo niepraktyczny, bo szybko się brudzi.

Dwór Feillów w Zręczycach to miejsce, w którym muzeum i dom przenikają się na każdym kroku. Obecni gospodarze odzyskali rodzinny dwór i sami – z wykształcenia są archeologami – „odkopali” jego historię i dzieje rodziny. Urządzili tu Gościniec Muzealny i prywatne muzeum.

W salonie stoi wiedeński fortepian, a obok zwykłe żelazko i deska do prasowania – bo tu się naprawdę mieszka. Gospodarze szukają przedmiotów pasujących do dawnego wnętrza, a sąsiadka konserwatorka maluje na ścianach dworu. Na podwórzu chodzą kury, kogut i kot, a od maja do września w ogrodzie, w jurcie, odbywają się wesela.

Wizyta w Zręczycach to spotkanie z historią, którą można prawie dotknąć – i z gospodarzami, którzy opowiadają o niej z wielką pasją.